“Als we dan toch willen veranderen, laat het dan groots en snel zijn.”

Vaak gaat het zo. Of het nu om grote of kleine zaken gaat, we gaan als olifanten door de porseleinkast om het doel wat we voor ogen hebben te bereiken. In dit artikel, zal ik proberen aan te geven waarom in veel gevallen deze voornemens stranden op veel weerstand, van zowel de veranderaars als andere mensen.

Wie kent ze niet, de goede voornemens bij het nieuwe jaar? Vele daarvan houden het nog geen maand uit en dat is mijns inziens volkomen logisch. Waarom? Omdat ze het karakter van de revolutie dragen. Morgen wordt alles beter en anders, omdat ik dat wil. Er is niets veranderd aan de dagelijkse omgeving en mensen met wie we omgaan, maar wij gaan het anders (lees beter) doen.

Deze voornemens gaan uit van wilskracht. Een sterke persoonlijkheid zal slagen en dito een zwakke falen. Dit is een gemakkelijke valkuil voor mensen met een drang om zichzelf te bewijzen. Het maakt niet uit hoe groot, snel en kostbaar de voorgestelde verandering is, het wordt toch afhankelijk gemaakt van wilskracht. Daar kleeft natuurlijk een behoorlijk risico aan voor de reputatie en het zelfbeeld van de veranderaar, want als je faalt.. oh wee. (Dit is overigens een zeer legitieme reden om de opdracht aan een adviseur over te laten, want als die faalt, neemt u gewoon weer een andere….)

Daarbij worden in revolutionaire gedachten de omstandigheden, mogelijkheden, mensen en middelen even genegeerd. Die zouden alleen maar roet in het opportunistische eten kunnen gooien en dat betekent, dat we bij voorbaat nergens komen. Nee, bij gemotiveerd ten ijs komen passen geen negatieve gedachten, hoe reëel ze ook mogen zijn. In de praktijk horen we dan vaak iets over de samenstelling van het team en dat Jan daar niet zo goed bij past. Tien tegen één, dat Jan dingen zegt, die wel eens zouden kunnen lijken op weerstand.

Mijn ervaring leert me, dat als ik wordt geconfronteerd met een revolutionair voornemen, er geen praten meer aan is. Ieder (tegen)argument, wordt met groot gemak als onzin van tafel geveegd. Dat laat zich gemakkelijk vanuit het bovenstaande verklaren, want ik word dan gezien als de “weerstand” die overwonnen moet worden om het doel te halen. Wie weet hoeveel van deze weerstand al werd overwonnen?  Zo’n gesprek versterkt de revolutionair alleen maar in zijn idee dat hij sterk genoeg is om het doel te halen.

Een weldenkend mens zal na een argument of vier, de handdoek in de ring gooien en het laten voor wat het is. Het wordt alleen nogal vervelend, als deze mensen afhankelijk zijn van het voorgenomen idee of de (re)organisatie. Dat zorgt voor de klaagzangen van mensen die roepen dat hun baas, partner, medewerker of collega ze niet begrijpen.

Dit zijn de voorwaarden waaraan voldaan moet worden om een revolutionair idee ten uitvoer te brengen. U dient zichzelf af te sluiten voor weerstand en dezelfde weerstand, voor zover het niet mogelijk is om te negeren,  te overwinnen. U wentelt zichzelf in de overwinningen en sterkt uw voorstelling van succes daarmee. Kritiek is prettig, want dat vormt een nieuwe kans op een overwinning.

Een zo sterk zichzelf versterkend proces (kritiek is kans op winst), kan niet gekeerd worden. Tenminste niet door redelijke argumenten die iets in brengen tegen het voorgenomen succes. De redelijkheid is een reeds lang gepasseerd station, waardoor iedere vorm van gesprek zal stranden. Eigenlijk valt er weinig meer aan te doen, want de revolutionair gaat door. Zijn belang is immers veel te groot.

Evolutie behoeft nu geen nadere argumenten meer. Het is de natuurlijke verandering van alle dingen, die zich best laat beïnvloeden, als we dat wensen. We zijn er namelijk iedere dag mee verbonden, tenminste, als we nog niet in grote afzondering leven.

Ik kwam hem weer keihard tegen. Een probleemgeval waarin twee partijen zich zo sterk in hun proces van strijd hebben gebonden, dat ze het gewoon lekker vinden. De strijd op zich geeft zoveel bevrediging, dat het resultaat ervan er niet meer toe doet. Beide partijen zien heel goed in dat de strijd waarin zij zich bevinden een hoogtepunt heeft bereikt, waardoor het echt niet meer kan en het dus anders moet, maar blijven wijzen naar de ander. Die ander zal moeten veranderen, want dan zal het beter worden. Die oplossing is helaas onmogelijk, want die ander weet namelijk heel goed dat hij, indien hij toegeeft, zichzelf gewonnen geeft en vervolgens met een nieuw conflict zal worden geconfronteerd, omdat het nu éénmaal gewoon lekker is. Het moment van crisis is daardoor ook het ultieme moment om “de winst” binnen te halen, reden te meer om  vooral niet op te geven. In dit soort processen spelen de inhoud en de vorm beide een afzonderlijke rol. De inhoud is de aanleiding om de vorm, de strijd, te blijven voeren. In de praktijk blijkt dan vaak dat er voldoende inhoud te vinden is om aan de behoefte van strijd vorm te kunnen geven.

Het winnen en daarmee bewijzen dat de oplossing werkt is belangrijker dan het oplossen van de conflictsituatie. Sterker nog, de strijd is een noodzakelijke voorwaarde om  te kunnen winnen. Gelijk halen en bevestiging krijgen van het eigen goede functioneren is de inzet van het spel. Daarvoor moet de strijd gewonnen worden, ongeacht de consequenties ervan, want bij verlies zou het zo kunnen zijn dat de gehanteerde oplossing niet werkt (in dit specifieke geval), dat doet af aan de overtuiging dat de oplossing altijd “goed” is en dat is nu net waarom de strijd werd aangegaan. Partijen hebben zich dan gevangen in een uiterst fnuikende vorm van dubbele binding, want beide oplossingen leveren verlies, waardoor slechts de vraag wie het verlies moet nemen overblijft. Het gaat om de macht om het verlies te mogen afdwingen of de winst te mogen nemen. Ofwel de vraag wie het beter weet.

Ik noem dat “lijden aan de oplossing”, dat betekent niet meer in kunnen zien dat de eigen oplossing voor een conflictsituatie een versterkend effect heeft op het conflict en dat er wellicht alternatieven zijn die wel mogelijkheden scheppen voor verbetering. De meest voor de hand liggende oplossing is de strijd vergeten en iets anders gaan doen, maar dat kan niet vanwege de hierboven genoemde redenen. Toegeven is om dezelfde redenen geen optie, dus wat kunnen we doen om te voorkomen dat er een rokend slagveld achterblijft met alleen maar verliezers. Zowel de relatie (wie weet het beter) als de inhoud (wat is beter) zijn inzet in dit spel, waardoor variëren op inhoud en betrekking kansloos wordt. Beide zullen worden ontkend als valide argumenten.

De oplossing voor dit soort conflicten bevindt zich in de kaders waarin dit spel wordt gespeeld. De definitie van de situatie, zoals die door partijen wordt neergezet. Er zijn varianten te over, juist omdat op beide aspecten, inhoud en betrekking, kan worden gevarieerd. De variaties zullen moeten worden ingebracht door derden, omdat partijen zelf niet meer in staat zijn buiten hun kaders te komen. Voor die derden wordt het dan belangrijk om juist gebruik te maken van andere mogelijke oplossingen die zij kennen en die beschikbaar te stellen als veilige uitweg.